Narodowy instytut Fryderyka Chopina M K I D N Polskike Radio

KULTURA LUDOWA

Lublin 6 IX 2017


O konferencji




TEMATYKA KONFERENCJI

Twórca ludowy – mechanizmy ochrony w Europie i na świecie 
(Hanna Schreiber)
Celem dyskusji jest analiza statusu twórcy ludowego, przede wszystkim w systemie prawnym w Polsce, jak również w prawie międzynarodowym oraz w wybranych krajach Europy i świata. Uczestnicy panelu przedstawią istniejące modele i rozwiązania funkcjonujące w praktyce organizacji międzynarodowych, ze szczególnym uwzględnieniem działalności podejmowanych przez UNESCO w ramach Konwencji w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 roku. Rozważone zostaną również kwestie definicyjne: twórca – artysta – depozytariusz tradycji. Pytanie: kim jest twórca ludowy pozostaje bowiem zasadnicze nie tylko w budowaniu tożsamości zawodowej i artystycznej, lecz także w stanowieniu prawnych ram i zabezpieczeń. 

Status artysty w zakresie twórczości ludowej
(Katarzyna Smyk)

Celem debaty jest sformułowanie aktualnej definicji artysty ludowego. Do tego celu prowadzić będzie szereg pytań: co wyróżnia współczesnego twórcę ludowego różnych generacji, jakie jest jego wykształcenie, pochodzenie i miejsce zamieszkania, jakimi dziedzinami i dyscyplinami się zajmuje. Malarz, rzeźbiarz, pisarz, twórca plastyki obrzędowej i zdobniczej czy rękodzieła, muzyk i śpiewak, budowniczy instrumentów ludowych, przedstawiciel tzw. ginących zawodów, aktor i reżyser zespołu obrzędowego, tancerz – pamiętając o nich wszystkich, omówimy dobre praktyki w zakresie kryteriów i procedur określających status artysty, które od lat funkcjonują w Polsce i wzmacniają ochronę twórcy, sztuki tradycyjnej i naszego dziedzictwa. Czy wystarczające są dziś takie kryteria, jak odwołanie do źródeł własnej kultury lokalnej i tradycji rodzinnej, przekaz bezpośredni, świadomość korzeni, pochodzenia i tradycyjnych funkcji wytwarzanych dzieł sztuki? Jak uniknąć rozmycia granic pojęcia twórcy ludowego, by pozostało ono czytelnie oddzielone od takich profesji, jak animator kultury, edukator, organizator, muzyk folkowy czy instruktor zespołu pieśni i tańca? W toku dyskusji przeanalizujemy te problemy i podejmiemy próbę ich rozstrzygnięcia. 

Realia działalności twórcy ludowego 
(Zbigniew Przerembski)

Panel poświęcony będzie omówieniu rzeczywistości, w jakiej współcześnie działają twórcy ludowi uprawiający różne dziedziny sztuki i rzemiosła, szeroko pojętego folkloru (słownego, muzycznego, tanecznego). Będzie to próba diagnozy realiów ich aktywności i zastanowienia nad możliwościami wprowadzenia optymalnych w tej dziedzinie rozwiązań (organizacyjnych, prawnych).
W tym kontekście podstawowe znaczenie ma nauczanie w poszczególnych dziedzinach twórczości ludowej – w drodze bezpośredniego przekazu międzypokoleniowego (tam, gdzie to jest jeszcze możliwe) lub w ramach działalności różnego rodzaju ośrodków kultury. W tej drugiej formie edukacji pożądane wydaje się wytyczenie optymalnej ścieżki rozwoju młodego twórcy ludowego. Współcześnie, wobec nieubłaganie zmniejszającego się grona mistrzów ludowych tradycji, niezbędne jest także ułatwienie młodym adeptom twórczości ludowej dostępu do źródeł (np. fonograficznych, audiowizualnych, archiwalnych) gromadzonych w różnych instytucjach (np. w Instytucie Sztuki PAN, Polskim Radiu, ośrodkach kultury).
Będziemy również dyskutować o problemach i utrudnieniach w powszedniej aktywności twórców w różnych dziedzinach kultury ludowej. Chodzi tu przede wszystkim o sformułowanie postulatów dotyczących zmian uprawnień wynikających ze statusu twórcy w celu poprawy warunków pracy twórczej. Szczególnie potrzebne jest uregulowanie zapisów dotyczących praw autorskich w zakresie działalności twórców ludowych, w tym relacji twórców i różnego rodzaju archiwów, muzeów (np. kwestie honorariów dla twórców za przekazanie produktów swojej twórczości czy dalszego udostępniania tych produktów przez instytucje je gromadzące). Istotne są także korzystne dla twórców rozwiązania podatkowe czy socjalne. Chodzi tu także o jednolite interpretacje obowiązującego prawa, np. w zakresie rozróżnienia działalności kulturalnej od gospodarczej w celu ułatwienia i wsparcia handlu wytworami twórczości tradycyjnej.
Jak wiadomo, gwarancją kultywowania tradycji jest w dużej mierze istnienie poświęconych jej festiwali i konkursów. Należy zatem zwiększyć starania o zapewnienie stabilizacji i bezpieczeństwa finansowego dla tego rodzaju przedsięwzięć. Popierać i rozwijać należy także inne formy ochrony dziedzictwa twórczości ludowej (jak np. prowadzone przez Instytut Muzyki i Tańca programy: Szkoła mistrzów tradycji czy Szkoła mistrzów budowy instrumentów ludowych).  W trakcie panelu będziemy też rozmawiać o tym, jak  na codzienność twórców wpływają listy dobrych praktyk, listy produktów tradycyjnych, certyfikacja wyrobów tradycyjnych czy ochrona rzemiosła artystycznego.

Edukacja w zakresie twórczości ludowej 
(Krzysztof Trebunia-Tutka)

Nie ulega żadnej wątpliwości, że dziedzictwo tradycyjne i przekaz międzypokoleniowy to kategorie centralne dla kultury ludowej. Jest tak dlatego, że upowszechnianie i prezentacja niejako zapewniają jej dalszy byt. Przekazywanie wiedzy i umiejętności, światopoglądu, zaplecza ideologicznego to zarówno kwestia promocji, budowania świadomości, jak i – przede wszystkim – gwarancja ciągłości i trwania, a także rozwoju. 
Podczas panelu poświęconego edukacji w zakresie twórczości ludowej będziemy rozmawiać nie tylko o potrzebie powszechnej edukacji w zakresie kultury tradycyjnej, a także o jej miejscu w szkolnictwie artystycznym. Dyskusja będzie dotyczyć również miejsca kultury tradycyjnej i inspirowanej tradycją w promocji międzynarodowej kraju. Szczególnie cenne okażą się przykłady dobrych praktyk w tym zakresie, a także propozycje rozwiązań systemowych.

Instytucje centralne. Polityka kulturalna w zakresie twórczości ludowej
(Artur Sępoch)

Politykę kulturalną można rozpatrywać na wielu płaszczyznach. Istotną rolę w kreowaniu jej strategii stanowią instytucje centralne. Warto zastanowić się, na ile mogą lub powinny ingerować w kierunek rozwoju kultury tradycyjnej oraz formy jej zachowania.Celem panelu będzie znalezienie rozwiązań systemowych i przepisów prawnych, które pomogą przeciwdziałać homogenizacji i deformacji tradycji,  a także ocalić najbardziej autentyczne, wciąż żywe jej przejawy w społeczeństwie. Rozważany będzie sposób, w jaki powinna funkcjonować współpraca z samorządami, instytucjami i organizacjami w kontekście wyznaczania wspólnej strategii ochrony tradycji, włączając w to realizację zapisów wynikających z konwencji UNESCO.

Dyskusję uporządkuje szereg pytań, które wyznaczają jednocześnie najważniejsze obszary zagadnień: Jak powinno wyglądać wsparcie działań służących podtrzymaniu transmisji twórczości ludowej? Czy obecny sposób dofinansowywania jest właściwym i wystarczającym narzędziem w popularyzacji twórczości ludowej? Czy jest miejsce na działania opierające się o modę na folkloryzm, najczęściej służące celom komercyjnym lub promocyjnym? Czy stworzenie spójnej, a jednocześnie przejrzystej polityki w zakresie twórczości ludowej może przyczynić się do jej zachowania? 

Instytucje samorządowe i pozarządowe 
(Ryszard Michalski)

Dyskusja w czasie panelu będzie próbą zarysowania  typologii i mapy głównych kierunków działania instytucji samorządowych i organizacji społecznych, koncentrujących swoją aktywność na wspieraniu kultury ludowej. Spróbujemy odpowiedzieć na pytania dotyczące ich kondycji i potrzeb oraz  zarysować typologię stosowanych form, narzędzi oraz swoistych filozofii działania.  Szczególną uwagę poświęcimy ich roli w kształtowaniu społecznego otoczenia twórców ludowych oraz tego, jak funkcjonują w swoim własnym lokalnym środowisku. Wskazane zostaną dobre praktyki i innowacyjne działania podejmowanym w tym kierunku.
Instytucje, będące tematem spotkania, mają bezpośredni, a często decydujący wpływ na to, jak tradycja sztuki ludowej jest traktowana w miejscach, w których powstaje. Czy jest zjawiskiem żywym, podtrzymywanym i kontynuowanym jako element codzienności? Czy jest, tak jak pierwotnie, przedmiotem zbiorowej uwagi i praktykowania? Wreszcie kwestia zasadnicza – czy tradycja lokalna jest przedmiotem odpowiedzialności i troski własnego, lokalnego środowiska. Tworzenie kulturowego kontekstu umożliwiającego kontynuację żywej tradycji twórczości ludowej wydaje się w sytuacji bardzo dynamicznych procesów przemian cywilizacyjnych, zachodzących na polskiej wsi, zadaniem szczególnie ważnym dla lokalnych instytucji i organizacji.



Obecność kultury ludowej w mediach
(Maria Baliszewska)

Kultura tradycyjna to wielka spuścizna przekazywana następnym pokoleniom. W Polsce jest ona nadal żywa, co wymaga tym większej dbałości o sposób, a zwłaszcza jakość przekazu. Nie ulega wątpliwości, że przede wszystkim powinien on opierać się na szacunku. W dzisiejszym przekazie medialnym czy w wypowiedziach polityków nie zawsze można odnaleźć tę postawę (za przykład niech posłuży wyrażenie „folklor polityczny” używane w kontekście pejoratywnym). Ten stan ma z pewnością korzenie historyczne, nie bez znaczenia pozostaje też wykorzystywanie propagandowego folkloru przez władze komunistyczne w PRL. Swoje żniwo zbierają również często krzywdzące stereotypy.
Powyższe uwarunkowania przekładają się na sposób funkcjonowania kultury tradycyjnej we współczesnych mediach. Należy podkreślić, że w mediach publicznych poświęca się jej zdecydowanie zbyt mało czasu i uwagi, a przecież ta obecność jest niejako wymagana, wpisana w Ustawę medialną.
W tej sytuacji trzeba zastanowić się nie tylko nad obecnością kultury tradycyjnej w mediach,   nad sposobem i jakością budowanego przekazu, lecz także nad przywróceniem należnego jej szacunku i miejsca. W dyskusji weźmiemy pod uwagę: telewizję; Polskie Radio, w tym szczególnie Radiowe Centrum Kultury Ludowej; Internet (w tym witryny tworzone przez instytucje państwowe i internetowe stacje radiowe); prasę; media społecznościowe. Efektem tak pomyślanego panelu będą konkretne wnioski dotyczące zarówno sposobów dotarcia do mediów, wywierania wpływu na stacje o dużej sile przekazu (telewizja, radio publiczne), jak i wspierania nowych mediów, zwłaszcza twórczego budowania obecności kultury tradycyjnej w Internecie.










PROGRAM

6 września, Centrum Spotkania Kultur w Lublinie

9.00 Otwarcie Konferencji
Wanda Zwinogrodzka, Wiceminister Kultury i Dziedzictwa Narodowego
Artur Szklener, Dyrektor Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina

9.15–10.30 
Twórca ludowy – mechanizmy ochrony w Europie i na świecie  
Moderator: Hanna Schreiber (Instytut Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego)
Wprowadzenie w tematykę: Hanna Schreiber Kim jest twórca ludowy? Mechanizmy (prawnej) ochrony twórcy ludowego w Europie i na świecie.
Uczestnicy dyskusji: 
Adam Jankiewicz (Rada ds. niematerialnego dziedzictwa kulturowego przy MKiDN )
Sławomir Ratajski (Polski Komitet ds. UNESCO) 
 

10.30–12.00 
Status artysty w zakresie twórczości ludowej 
Moderator: Katarzyna Smyk (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie)
Wprowadzenie w tematykę
Jacek Jackowski (Instytut Sztuki PAN) oraz Alicja Mironiuk-Nikolska (Państwowe Muzeum Etnograficzne)   
Uczestnicy dyskusji:
Wojciech Kowalczuk (Podlaskie Muzeum Kultury Ludowej w Wasikowie)
Jan Prządka (Stowarzyszenie Muzyków Ludowych)
Katarzyna Waszczyńska  (Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego)

12.00–12.15
Przerwa kawowa

12.15–13.30 
Realia działalności twórcy ludowego
Moderator: Zbigniew Przerembski (Instytut Muzykologii Uniwersytetu Wrocławskiego)
Wprowadzenie w tematykę
Magdalena Kwiecińska (Polskie Towarzystwo Ludoznawcze - oddział w Krakowie) oraz Janusz Jaskulski (Muzeum Instrumentów Muzycznych - o/Muzeum Narodowe Poznań)
Uczestnicy dyskusji
Roman Czerniec (kowal z Wojciechowa)
Marta Walczak-Stasiowska (malarka na szkle)
Zbigniew Wałach (muzyk, budowniczy instrumentów)

13.30–14.15
Przerwa obiadowa

14.15–15.30
Edukacja w zakresie twórczości ludowej 
Moderator: Krzysztof Trebunia-Tutka (muzyk, pedagog)
Wprowadzenie w tematykę
Krzysztof Trebunia-Tutka
Tomasz Maliszewski (Akademia Pomorska w Słupsku)
Uczestnicy dyskusji
Magdalena Cięciwa (Stowarzyszenie Twórców Ludowych)
Barbara Grąziewicz-Chludzińska (Fundacja „Dziedzictwo Nasze”) 
Anna Lewińska (Fundacja „Ważka”)
Antoni Malczak (Małopolskie Centrum Kultury „Sokół”)
Witold Roy Zalewski (program „Mały Kolberg”)


15.30–17:00
Instytucje centralne. Polityka kulturalna w zakresie twórczości ludowej 
Moderator: Artur Sępoch (Wojewódzki Ośrodek Kultury w Lublinie)
Wprowadzenie w tematykę:
Andrzej Kosowski (Instytut Muzyki i Tańca) 
Paweł Onochin (Stowarzyszenie Twórców Ludowych)
Uczestnicy dyskusji:
Marzanna Olszewska (Urząd Marszałkowski Województwa Kujawsko-Pomorskiego
Andrzej Sar (Wojewódzki Ośrodek Kultury w Lublinie)

17:00–17:30
Przerwa kawowa

17:30–19:00
Instytucje samorządowe i pozarządowe  
Moderator: Ryszard Michalski (Stowarzyszenie „Tratwa”) 
Wprowadzenie w tematykę: Ryszard Michalski (Stowarzyszenie „Tratwa”)  
Uczestnicy dyskusji:
Bartłomiej Koszarek (Bukowińskie Centrum Kultury „Dom Ludowy”)
Mirosław Nalaskowski (Suwalski Ośrodek Kultury)
Paweł Onochin (Stowarzyszenie Twórców Ludowych)

19.00–20:15
Kultura ludowa w mediach
Moderator: Jan Pospieszalski
Wprowadzenie w tematykę: Jan Pospieszalski 
Uczestnicy dyskusji 
Piotr Baczewski (Fundacji Muzyka Zakorzeniona)
Ewelina Grygier (Instytut Sztuki PAN)
Jagna Knittel (TVP Kultura, festiwal „Wszyskie Mazurki Świata”)
Piotr Piszczatowski (festiwal „Wszyskie Mazurki Świata”)

Organizatorzy zastrzegają sobie możliwość zmian w programie