Narodowy instytut Fryderyka Chopina M K I D N Polskike Radio

Ochrona dziedzictwa kulturowego - zadania, priorytety, narzedzia

17.12.2017


O konferencji

 

 


W kierunku ustawy o ochronie dziedzictwa kulturowego (Katarzyna Zalasińska)
Ratyfikacja Konwencji UNESCO z 2003r.w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego otworzyła dyskusję nad kierunkiem zmian w zakresie regulacji prawnych. O ile Konstytucja z 1997 r. deklaruje, że strzeżenie dziedzictwa narodowego należy do jednego z podstawowych zadań państwa, a dostęp do dóbr kultury stanowi jedno z podstawowych praw i wolności jednostki, o tyle realizacja tych wartości na poziomie ustawodawstwa zwykłego ogranicza się wyłącznie do sfery zabytków.
Dostrzec należy wprawdzie zmianę w podejściu do ochrony zabytków od obiektu do krajobrazu kulturowego jako całości, niemniej jednak dotychczasowe ramy prawne nie obejmują związanych z nim elementów dziedzictwa niematerialnego.
Czym innym są bowiem dostrzegane przez ustawę wartości niematerialne zabytków, związane np. z określonymi wydarzeniami czy osobami, stając się świadectwem ich działalności. Zadanie stojące przed ustawodawcą, który musi dostosować przepisy do nowych wyzwań i potrzeb, jest przedmiotem refleksji prawniczej od wielu lat.

 

Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego – cele i zadania (Katarzyna Smyk)
Przez niematerialne dziedzictwo kulturowe rozumie się praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę i umiejętności – jak równeż związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń kulturową – które wspólnoty, grupy i, w niektórych przypadkach, jednostki uznają za część własnego dziedzictwa kulturowego. To niematerialne dziedzictwo kulturowe, przekazywane z pokolenia na pokolenie, jest stale odtwarzane przez wspólnoty i grupy w relacji z ich otoczeniem, oddziaływaniem przyrody i ich historią oraz zapewnia im poczucie tożsamości i ciągłości, przyczyniając się w ten sposób do wzrostu poszanowania dla różnorodności kulturowej oraz ludzkiej kreatywności” (Konwencja UNESCO z 2003 r.). Przejawia się ono m.in. w tradycjach i przekazach ustnych, sztukach widowiskowych i tradycjach muzycznych, praktykach społeczno-kulturowych, wiedzy i praktykach dotyczących przyrody i wszechświata, wiedzy i umiejętnościach związanych z rzemiosłem tradycyjnym. Zarazem pojęciem niematerialnego dziedzictwa kulturowego objęto tylko te zjawiska, które są tradycyjne i jednocześnie istnieją współcześnie w żywym obiegu jako stale odtwarzane, przekazywane w transmisji bezpośredniej, w postaci żywej społecznej cyrkulacji treści kulturowych. Ochrona tego dziedzictwa – na którą składają się m.in. identyfikacja, dokumentacja, badanie, zachowanie, zabezpieczanie, promowanie, wzmacnianie, przekazywanie, rewitalizacja różnych aspektów – skupia się na dbałości o trwanie międzypokoleniowego, bezpośredniego przekazu wiedzy, umiejętności i znaczeń. Stając przed szansą na powstanie systemowej ochrony owej kulturowej spuścizny, zadajmy sobie pytanie, które z polskich doświadczeń w zakresie zachowania dziedzictwa niematerialnego okazały się funkcjonalne i przyniosły na tyle dobre efekty, że warto je sformalizować, ująć w ramy prawne lub przełożyć na narzędzia finansowe. A bardzo wielu takich dobrych praktyk dopracowaliśmy
się na gruncie polskim na przestrzeni lat. Znajdziemy je na poziomie instytucji centralnych, samorządowych, sektora
oświaty, w aktywnościach trzeciego sektora, ale także – wypracowanych w toku harmonijnej współpracy wielu instytucji i organizacji niezależnych, działających na rzecz dziedzictwa społeczności lokalnej, wsi, miasta, parafii, osiedla, rodziny, mniejszości narodowej, wyznaniowej czy etnicznej, ale też społeczności rozproszonej przestrzennie, a stanowiącej wspólnotę dzięki podzielanym praktykom kulturowym. W trakcie zbierania tych doświadczeń pojawiają się niejednokrotnie
trudności, które także systemowo można by zniwelować. Debata ma służyć poddaniu tych rozwiązań pod dyskusję specjalistów i praktyków, patrzących na niematerialne dziedzictwo kulturowe z różnych perspektyw: z perspektywy UNESCO, Narodowego Instytutu Dziedzictwa, twórców ludowych różnych dziedzin, animatorów kultury, badaczy, organizatorów festiwali, pracowników instytucji kultury, czynnie zaangażowanych w ochronę tradycji.

 

Narzędzia ochrony dziedzictwa kulturowego (Katarzyna Zalasińska)

Określenie celów i zadań, którym miałyby czynić zadość proponowane nowe regulacje prawne, wymagają określenia narzędzi ich realizacji. To otwiera dyskusję na wątki związane z rolą państwa, w tym w szczególności rolą samorządu terytorialnego, w zakresie dotyczącym ochrony dziedzictwa kulturowego. Przedmiotem dyskusji powinien być więc adekwatny do celów i zadań model administrowania publicznego w tej sferze, który zapewniłby jego efektywność. Rozważania dotyczące narzędzi działania, w tym w zakresie władczej i niewładczej działalności administracji, oraz metod administrowania przez jednostki i instytucje w sferze kultury, wymagają oceny możliwości realizacji obowiązków ochronnych związanych z zachowaniem materialnej spuścizny, a w wypadku niematerialnego dziedzictwa kulturowego – dbałości o trwanie międzypokoleniowego, bezpośredniego przekazu wiedzy, umiejętności i znaczeń. W sposób szczególny rozważona zostanie rola muzeów, integrujących w swojej działalności wszystkie wątki ochrony dziedzictwa kulturowego, tak materialnego, jak i niematerialnego. Osobnym zagadnieniem będzie próba odpowiedzi na pytanie o dopuszczalny zakres ingerencji ustawodawcy, a także dobór instrumentów prawnych, służących ochronie dziedzictwa kulturowego.

PROGRAM

10:00 Otwarcie konferencji

 

10:30–11:30

W kierunku ustawy o ochronie dziedzictwa kulturowego

Katarzyna Zalasińska, Departament Ochrony Zabytków MKiDN, Rada ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego przy MKiDN

Hanna Schreiber, Uniwersytet Warszawski,  Rada ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego przy MKiDN

 

11:30–13:30

Ochrona niematerialnego dziedzictwa kulturowego – cele i zadania

 

Moderator: Katarzyna Smyk, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, Rada ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego przy MKiDN, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

 

Uczestnicy dyskusji:

Romana Agnel, Cracovia Danza

Grzegorz Gordat, Stowarzyszenie Serfenta

Arkadiusz Jełowicki, Muzeum Narodowe Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie

Paweł Onochin, Stowarzyszenie Twórców Ludowych

Bożenna Pawlina Maksymiuk, Nadbużański Uniwersytet Ludowy

Jan Prządka, Stowarzyszenie Muzyków ludowych

Sławomir Ratajski, Polski Komitet ds. UNESCO

Katarzyna Sadowska-Mazur, Narodowy Instytut Dziedzictwa

Andrzej Sar, Wojewódzki Ośrodek Kultury w Lublinie

 

13:30–14:00 przerwa kawowa

 

14:00–15:30

Narzędzia ochrony dziedzictwa kulturowego

 

Moderator: Katarzyna Zalasińska, Departament Ochrony Zabytków MKiDN, Rada ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego przy MKiDN

 

Uczestnicy dyskusji: 

Monika Cornell, Państwowy Instytut Wydawniczy

Monika Drela, Uniwersytet Wrocławski, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii

Magdalena Marcinkowska, Narodowy Instytut Dziedzictwa

Adrian Niewęgłowski, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

Andrzej Szczerski, Muzeum Narodowe w Krakowie, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego

Cezary Zapała, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie

 

15:30 Obiad